کشف تاس ساسانی در شیراز و ماجرای رفتن آن به آمریکا

به نقل از تیم خبری نردستان؛ کشف یک تاس متعلق به روزگار ساسانیان در محوطه تاریخی «قصر ابونصر شیراز» بار دیگر توجه پژوهشگران را به پیشینه و اصالت تخته نرد و سایر بازی های فکری در ایران باستان جلب کرده است؛ تاسی سرامیکی که قدمت آن به فاصله قرن سوم تا هفتم میلادی می‌رسد و اکنون در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. برای علاقه‌مندان به بازی‌های سنتی، به‌ویژه تخته‌نرد، این کشف تنها یک شیء باستانی نیست؛ بلکه سندی ملموس از حضور ابزارهای بازی در زندگی روزمره ایرانیانِ بیش از ۱۴۰۰ سال پیش است.

تاسی از دل تاریخ ساسانی

بر اساس اطلاعات منتشر شده از کاوش‌های باستان‌شناسی، این تاس تخته نرد از جنس سرامیک ساخته شده و به دوره ساسانیان تعلق دارد؛ دوره‌ای که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر بخش بزرگی از ایران حکومت می‌کردند.

هرچند جزئیات دقیقی از ابعاد یا نقش‌گذاری این تاس منتشر نشده، اما جنس سرامیکی آن نشان می‌دهد که تولید ابزار بازی در آن دوره می‌توانسته هم جنبه کاربردی و هم دسترسی عمومی داشته باشد. استفاده از تاس در بازی‌های رومیزی، از جمله گونه‌های کهن نرد، در همین دوره‌ها رواج داشته است. بازی «نردشیر» که بنابر روایت‌های تاریخی به اردشیر بابکان، بنیان‌گذار سلسله ساسانی، نسبت داده می‌شود، یکی از مشهورترین نمونه‌های بازی‌های تخته‌ای ایرانی است. کشف چنین تاسی در یک مرکز مهم ساسانی، می‌تواند حلقه‌ای دیگر در زنجیره شواهد تاریخی درباره رواج بازی‌های فکری در ایران باستان باشد.

چطور این تاس ساسانی به موزه متروپولیتن رسید؟

شاید این سوال در ذهنتان پیش آمده باشد که چطور تاس ساسانی که میراث ملی ماست، حالا در موزه متروپولیتن نگهداری می شود؟ تاس ساسانی قصر ابونصر در جریان حفاری‌های سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ شمسی (۱۹۳۱–۱۹۳۳ میلادی) توسط هیئت مشترک دانشگاه شیکاگو و موزه متروپولیتن کشف شد. در آن زمان، طبق روال قانونی رایج، آثار کشف‌شده میان دولت ایران و هیئت خارجی تقسیم می‌شد؛ سازوکاری که به آن «تقسیم آثار» (Partage) می‌گفتند. بر اساس همین توافق‌ها، بخشی از یافته‌ها برای پژوهش و نمایش به موزه‌های خارجی منتقل می‌شد.

بنابراین انتقال این تاس در چارچوب قوانین آن دوره انجام شده و قاچاق یا خروج مخفیانه نبوده است. البته قوانین میراث فرهنگی ایران بعدها تغییر کرد و امروز خروج آثار تاریخی از کشور ممنوع است. موزه متروپولیتن نیز در آن سال‌ها در حال گسترش مجموعه هنر ایران باستان بود و آثار ساسانی برای تکمیل روایت تمدن ایران اهمیت ویژه‌ای داشتند.

قصر ابونصر کجاست؟

قصر ابونصر که با نام‌های «تخت ابونصر» و «تخت مادر سلیمان» نیز شناخته می‌شود، در شرق شیراز و بر فراز تپه‌ای تاریخی قرار دارد. این محوطه شامل بقایای یک حصار سنگی، دیوارهای آجری، ساختمان‌های خشتی و آستانه‌های سنگی فرو افتاده است. کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده‌اند که این منطقه تنها به دوره ساسانی محدود نمی‌شود. در این محل، نمونه‌های سفال و قطعات ظروف سنگی از دوره هخامنشی، و همچنین سکه‌ها و آثار متعددی از دوره‌های سلوکی، اشکانی و ساسانی کشف شده است.

بر پایه این یافته‌ها، در دوره اشکانیان بنایی محکم و محصور در این محل احداث شده و در دوره ساسانی نیز به‌طور کامل مورد استفاده قرار گرفته است. برخی بقایای این مجموعه در اطراف و بالای تپه‌هایی در حوالی برم‌دلک واقع شده‌اند.

حفاری‌های بین‌المللی و سرنوشت محوطه

بین سال‌های ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۳ میلادی (۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ شمسی)، گروه کاوش دانشگاه شیکاگو و موزه متروپولیتن نیویورک در این محوطه حفاری‌هایی انجام دادند. در جریان این کاوش‌ها، بقایای شهرکی مربوط به دوره اشکانی از زیر خاک بیرون آمد و آثار متعددی از جمله سفال‌ها، سکه‌ها و مهرها کشف شد. ریچارد فرای، ایران‌شناس برجسته، در این گروه حضور داشته و حتی یک عکس هوایی از محوطه تخت ابونصر تهیه شده است که در منابع پژوهشی منتشر شده است.

با این حال، پس از دو فصل حفاری، تحقیقات گسترده‌تری در این محل ادامه نیافت. در سال‌های پس از سوم شهریور ۱۳۲۵، بخشی از این مکان باستانی توسط برخی اهالی منطقه اشغال شد و خانه‌هایی روستایی در آن ساخته شد؛ به‌گونه‌ای که از سنگ‌های قصر ابونصر در شالوده و دیوار این خانه‌ها استفاده شد.