قدیمی ترین تخته نرد جهان سال پیش در شهر سوخته جیرفت پیدا شد. این تخته نرد ۲۰ خانه بازی و ۶۰ مهره داشته و مهره های آن که در یک ظرف سفالی در کنار تخت نرد قرار داشتند از سنگ های رایج در شهر سوخته یعنی از لاجورد، عقیق و فیروزه ساخته شده اند. وقتی درباره قدمت تخته نرد صحبت می کنیم، موضوع صحبت 100 یا 200 سال نیست بلکه درباره یک تاریخچه چند هزار ساله صحبت می کنیم. در این نوشته از نردستان به سراغ نخستین و قدیمی ترین نسخه موجود از تخته نرد می رویم و عکس های قدیمی ترین تخته نرد جهان را می بینیم.
قدیمی ترین تخته نرد در شهر سوخته پیدا شد
تا قبل از این قدیمی ترین نسخه تخته نرد در تمدن بین النهرین پیدا شده بود، اما باستان شناسان توانستند طی یک تفحص در گور شماره 731 یک نسخه ارزشمند از بازی تخته نرد متعلق به بیش از 3000 سال پیش کشف کنند.
این تخته نرد از چوب آبنوس و به شکل مستطیل بود. روی این تخته نرد، ماری که ۲۰ بار به دور خود حلقه زده و دمش را در دهان گرفته، نقش بسته است. این تخته نرد ۲۰ خانه بازی و ۶۰ مهره دارد. (البته در برخی منابع تعداد مهره ها کمتر ذکر شده است.) مهره ها که در یک ظرف سفالی در کنار تخت نرد قرار داشتند از سنگ های رایج در شهر سوخته یعنی از لاجورد، عقیق و فیروزه ساخته شده بودند.
آیا بازی پیدا شده واقعا تخته نرد است؟
آنچه در بسیاری از منابع با عنوان قدیمیترین تخته نرد جهان معرفی میشود، یک بازی تختهای باستانی است که در شهر سوخته ایران پیدا شده است. همانطور که گفتیم این بازی یک صفحه چوبی با ۲۰ خانه، ۲۷ قطعه بازی و چهار تاس داشته و قدمت آن به حدود ۴۵۰۰ سال قبل برمیگردد.
البته بازی شهر سوخته دقیقاً همان تخته نردی نیست که امروز میشناسیم. پژوهشگران این اثر را در خانواده بازیهای بیستخانهای قرار میدهند و قوانین اصلی آن نیز هنوز بهطور قطعی مشخص نشده است. وقتی درباره قدمت این بازی صحبت میکنیم، موضوع ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال نیست؛ بلکه با اثری روبهرو هستیم که چند هزار سال پیش از شکلگیری بسیاری از حکومتهای تاریخی ایران ساخته شده است.
محل کشف قدیمیترین تخته نرد جهان
بازی باستانی شهر سوخته در گورستان این شهر تاریخی و در جنوب شرقی ایران پیدا شد. این شهر یکی از مهمترین مراکز شهری عصر مفرغ در شرق ایران بوده است. موقعیت شهر سوخته در مسیرهای تجاری باعث شده بود ساکنان آن با مناطق مختلفی مانند آسیای مرکزی، دره سند و بخشهایی از بینالنهرین ارتباط داشته باشند.
داستان کشف تخته نرد در گور شماره ۷۳۱
قدیمی ترین تخته نرد دنیا در سال ۱۹۷۷ میلادی و هنگام کاوش گور شماره ۷۳۱ کشف شد. این گور از نوع شبهدخمهای بود و علاوه بر صفحه بازی، قطعات و تاسهای آن نیز در همان محل باقی مانده بودند. مهرهها و تاسها داخل یک سبد و در نزدیکی بدن فرد دفنشده قرار داشتند. وجود تقریباً تمام اجزای بازی باعث شده است این اثر یکی از کاملترین مجموعههای بازی تختهای باقیمانده از هزاره سوم پیش از میلاد باشد.
عکس قدیمیترین تخته نرد جهان در شهر سوخته
در تصاویر اصلی این اثر، یک صفحه چوبی باریک و مستطیلی دیده میشود که نقش یک مار روی آن حک شده است. حلقههای بدن مار، خانههای بازی را تشکیل میدهند و دم مار در یکی از قسمتهای صفحه به سر آن میرسد.
البته تمام تصاویری که در اینترنت با عنوان عکس قدیمیترین تخته نرد جهان منتشر شدهاند، تصویر اثر اصلی نیستند. بعضی از آنها نسخههای بازسازیشدهای هستند که برای نمایش شکل کامل صفحه و قوانین احتمالی بازی ساخته شدهاند.
بازی شهر سوخته چند سال قدمت دارد؟
قدمت بازی شهر سوخته به حدود ۲۶۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد میرسد. این یعنی مجموعه کشفشده تقریباً ۴۴۰۰ تا ۴۶۰۰ سال قدمت دارد و میتوان آن را بهطور خلاصه یک بازی ۴۵۰۰ ساله معرفی کرد.
تاریخگذاری باستانشناسی این بازی
تاریخ این اثر فقط براساس ظاهر صفحه تعیین نشده است. باستانشناسان با بررسی محل قرارگیری گور، سفالهای همراه، لایههای باستانی و نتایج تاریخگذاری رادیوکربن، گور شماره ۷۳۱ را به مرحله سوم از دوره سوم شهر سوخته نسبت دادهاند. با این توضیحات به نظر می رسد قدمت این تخته نرد چیزی حدود 4500 سال است.
چرا بازی شهر سوخته متعلق به دوره ساسانی نیست؟
برخی منابع اعلام کرده اند که قدیمی ترین تخته نرد کشف شده متعلق به دوره ساسانیان است. حکومت ساسانیان از سال ۲۲۴ میلادی آغاز شد، درحالیکه بازی شهر سوخته حدود ۲۶۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده است. بنابراین این بازی دستکم حدود ۲۸۰۰ سال قدیمیتر از آغاز دوره ساسانی است. ارتباط دادن تخته نرد به دوره ساسانی بیشتر به روایتهای تاریخی و ادبی مربوط به شکلهای متأخر نرد برمیگردد. این روایتها را نباید با بازی باستانی کشفشده در شهر سوخته یکی دانست.
آیا بازی شهر سوخته واقعاً تخته نرد بوده است؟
برخی معتقدند این بازی همین تخته نرد امروزی است ولی در آنسوی ماجرا برخی دیگر می گویند بازی شهر سوخته را نمیتوان دقیقاً تخته نرد امروزی دانست. هیچ نوشته یا دستورالعملی همراه این اثر پیدا نشده و حتی نام اصلی آن نیز مشخص نیست. باستانشناسان معمولاً چنین آثاری را بازی بیستخانهای یا بازی بیست مینامند. استفاده از عبارت قدیمیترین تخته نرد جهان در منابع عمومی رایج است، اما عبارت دقیقتر، یکی از کهنترین بازیهای تختهای بیستخانهای است.
نظر پژوهشگران درباره ماهیت این بازی
پژوهشگران با مقایسه صفحه شهر سوخته با بازی سلطنتی اور و بررسی شکل مهرهها و تاسها، قوانینی احتمالی برای آن پیشنهاد کردهاند. براساس این بازسازی، احتمالاً دو بازیکن باید مهرههای خود را با کمک تاس در مسیر صفحه حرکت میدادند و زودتر از حریف از بازی خارج میکردند. بااینحال، این قوانین قطعی نیستند. پژوهشگران نیز تأکید کردهاند که قوانین پیشنهادی فقط نشان میدهند این بازی احتمالاً چگونه انجام میشده است و نمیتوان آنها را قوانین اصلی بازی دانست.
تفاوت قدیمیترین تخته نرد با تخته نرد امروزی
| ویژگی | بازی شهر سوخته | تخته نرد امروزی |
| تعداد خانهها | ۲۰ خانه دایرهای | ۲۴ خانه مثلثی |
| تعداد قطعات | ۲۷ قطعه با شکلهای متفاوت | ۳۰ مهره؛ ۱۵ مهره برای هر بازیکن |
| تاسها | چهار تاس کشیده و میلهای | حرکت با دو تاس ششوجهی |
| طراحی صفحه | نقش مار و یک بخش باریک میانی | چهار بخش ششخانهای و یک نوار میانی |
| قوانین | نامشخص و بازسازیشده | مشخص و استاندارد |
| نوع بازی | احتمالاً رقابتی و حرکتی | بازی مسابقهای برای خارج کردن مهرهها |
ویژگیهای تخته نرد باستانی شهر سوخته
جنس و طراحی صفحه بازی
صفحه بازی شهر سوخته از چوب ساخته شده و حدود ۳۳٫۲ سانتیمتر طول و ۱۲٫۷ سانتیمتر عرض دارد. صفحه از دو قسمت تشکیل شده که با یک بخش باریک شبیه پل به یکدیگر متصل شدهاند. در برخی منابع فارسی جنس این صفحه آبنوس نوشته شده است؛ اما گزارش اصلی کاوش فقط به چوبی بودن آن اشاره میکند. به همین دلیل بهتر است نوع چوب را آبنوس معرفی نکنیم.
تعداد خانهها و نقش مار روی صفحه
روی صفحه ۲۰ فضای دایرهای وجود دارد. این خانهها با حلقههای بدن یک مار شکل گرفتهاند و در انتهای مسیر، دم مار به سر آن میرسد. نقش مار فقط یک تزئین ساده نیست و احتمالاً در مشخص کردن مسیر حرکت مهرهها نیز نقش داشته است. بااینحال، مفهوم دقیق این نقش و ارتباط آن با قوانین بازی هنوز مشخص نیست.
شکل مهرهها و تاسها
مجموعه شهر سوخته ۲۷ قطعه بازی با شکلهای هندسی متفاوت داشته است:
- ۱۰ قطعه مثلثی ساده
- ۱۰ قطعه مثلثی با لبههای پلکانی
- سه قطعه صلیبی یا ستارهمانند
- دو قطعه چهارگوش
- دو قطعه مخروطی سنگی
- چهار تاس چوبی کشیده با نشانههای عددی
بیشتر قطعات از چوب ساخته شده بودند و دو قطعه مخروطی جنس سنگی داشتند. نشانههای روی تاسها نیز با حلقههای استخوانی، عاج یا صدف و تعدادی نقش حکشده مشخص شده بودند.
مقایسه بازی شهر سوخته با بازی سلطنتی اور
بازی سلطنتی اور در منطقه بینالنهرین و در محدوده عراق امروزی پیدا شده است. این بازی نیز به حدود میانه هزاره سوم پیش از میلاد تعلق دارد و از نظر شکل کلی صفحه، شباهت زیادی به بازی شهر سوخته دارد. به دلیل همپوشانی بازه زمانی این دو اثر، بهتر است با قطعیت نگوییم بازی شهر سوخته دقیقاً ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال از بازی اور قدیمیتر است. هر دو مجموعه تقریباً به یک دوره تاریخی تعلق دارند.
شباهتهای دو بازی باستانی
مهمترین شباهتهای بازی شهر سوخته و بازی سلطنتی اور عبارتاند از:
- هر دو صفحه ۲۰ خانه دارند.
- صفحه هر دو بازی از دو بخش اصلی و یک مسیر باریک میانی تشکیل شده است.
- در هر دو بازی از مهره و تاس استفاده میشده است.
- احتمالاً هر دو از نوع بازیهای مسابقهای و دو نفره بودهاند.
- هر دو به حدود هزاره سوم پیش از میلاد تعلق دارند.
تفاوت صفحه، مهرهها و تاسها
خانههای بازی اور به شکل مربع و با طرحهای هندسی و گلهای چندپر تزئین شدهاند؛ اما خانههای بازی شهر سوخته دایرهای هستند و با حلقههای بدن یک مار شکل گرفتهاند.
مهرههای بازی اور معمولاً گرد و نسبتاً مشابه یکدیگرند، درحالیکه مجموعه شهر سوخته قطعات مثلثی، پلکانی، چهارگوش، ستارهای و مخروطی دارد. تاسهای کشیده شهر سوخته نیز از نظر شکل با تاسهای بازی اور متفاوت هستند.
چرا کشف بازی شهر سوخته اهمیت دارد؟
اهمیت کشف قدیمی ترین تخته نرد در شهر سوخته فقط به قدیمی بودن آن محدود نمیشود. وجود صفحه، قطعات مختلف و تاسها نشان میدهد که مردم این شهر در حدود ۴۵۰۰ سال پیش با بازیهای فکری، رقابت و محاسبه آشنا بودهاند. شباهت این بازی با نمونههای پیدا شده در بینالنهرین و تفاوت قطعات آن نیز اطلاعات مهمی درباره ارتباط فرهنگی مناطق شرقی و غربی فلات ایران در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
سؤالات متداول درباره قدیمی ترین تخته نرد جهان
1- قدیمیترین تخته نرد جهان در کدام کشور پیدا شده است؟
این بازی باستانی در شهر سوخته ایران و در استان سیستان و بلوچستان کشف شده است.
2- قدمت بازی شهر سوخته چقدر است؟
قدمت این بازی به حدود ۴۵۰۰ سال پیش و بازه ۲۶۰۰ تا ۲۴۰۰ پیش از میلاد میرسد.
3- بازی شهر سوخته چند خانه، مهره و تاس داشته است؟
این بازی ۲۰ خانه، ۲۷ قطعه بازی و ۴ تاس داشته است.
4- آیا بازی شهر سوخته همان تخته نرد امروزی است؟
خیر. این بازی شباهتهایی با تخته نرد دارد، اما قوانین و طراحی آن با تخته نرد امروزی متفاوت است.
5- تفاوت بازی شهر سوخته با بازی سلطنتی اور چیست؟
هر دو ۲۰ خانه دارند، اما طراحی صفحه، شکل مهرهها و نوع تاسها در آنها متفاوت است.
بنظرم بیشتر اینا با بازی زیاد و کسب تجربه بیشتر بدست میاد و زمانی که…
هر استانی ی کمیته بکگمون داره که میتونن توی اینستاگرام سرچ کنن و ادرس هاشون…
شایستگیشو داشتن 💕
من پایم 😍
بنظر من بستگی داره که بازیت هجومی یا دفاعی
خلوص نیت مهم😊بعدشم با تاس حرف بزن برات میادبچه حرف گوش کنی😂
من چند نفر رو که دیدم کل درامد زندگیشون از تخته نرد بوداما هم مسابقات…
باید احتمالات در نظر بگیریاگر دیدی بزنیش و احتمال خوردن مهره ات از ی حدی…